https://nahushal.com/read/presidential-system/Recent content in ދިވެހި ރިޔާސީ ނިޒާމުގެ ކާރިސާ: ރިޔާސީ ނިޒާމަކުން މަޖިލީހުގެ ނިޒާމަކަށް on ނަހުޝަލް ބްލޮގްHugodvhttps://nahushal.com/read/presidential-system/00/Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000https://nahushal.com/read/presidential-system/00/<p><figure> <img src="https://nahushal.com/images/book-cover.png" alt="ފޮތުގެ ކަވަރު" loading="lazy" > </figure></p> <p>އިބްރާހީމް ނަހުޝަލް</p> <p><strong>ކޮޕީރައިޓް @ އިބްރާހީމް ނަހުޝަލް 2026</strong></p> <p>މި ފޮތުގެ ހުރިހާ ބައިތަކެއް މިލްކުވެގެންވަނީ ޙައްޤުވެރިފަރާތަށެވެ. އަދި މި ފޮތުގެ އެއްވެސް ބައެއް އަލުން އުފެއްދުމާއި، ރައްކާކުރުމުގެ ނިޒާމެއްގައި ރައްކާކުރުމާއި، އެއްވެސް ވިޔަފާރީގެ ބޭނުމަކަށް، އެއްވެސް ސިފައެއްގައި، އިބްރާހީމް ނަހުޝަލްގެ ހުއްދައަކާ ނުލައި ބޭނުންކުރުމަކީ މަނާކަމެކެވެ. މި ޙައްޤުތައް ރައްކާތެރިކުރެވި އަދި ތަންފީޒުކުރެވެނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުތަކުގެ ދަށުންނެވެ.</p> <p>ފުރަތަމަ ޝާއިޢުކުރެވިފައިވަނީ ޑިޖިޓަލްކޮށް 2026ގައި</p> <p><strong>އައި.އެސް.ބީ.އެން:</strong></p> <p><strong>978-99915-813-7-8</strong></p> <p>ކަވަރު ފަރުމާކުރީ: ޑރ. ޝަމްސުލް ފަލާޙު</p>https://nahushal.com/read/presidential-system/01/Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000https://nahushal.com/read/presidential-system/01/<p>ދިވެހި ސިޔާސީ މަސްރަހުގައި ހިނގާ ބައެއް ކަންކަމާ މެދު ވިސްނާނަމަ، ރައްޔިތަކަށް އެ ފަދަ ކަންކަން ވިސްނޭނީ އޮޅުންބޮޅުންގަނޑެއް ގޮތުގައެވެ. 2018ވަނަ އަހަރުގެ ފެބުރުވަރީ މަހުގެ އެއްވަނަ ދުވަހު ސުޕްރީމް ކޯޓުން ނެރުނު އަމުރާއި އެ އަމުރު ތަންފީޒުނުކުރުމަށް އޭރުގެ ސަރުކާރުން ނިންމުމެވެ. ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ބޮޑު އަޣުލަބިއްޔަތު އޮތް އެމް.ޑީ.ޕީން، ޕީ.އެން.ސީގެ ސަރުކާރުގެ އިތުބާރު ނެތް ކަމުގެ ވޯޓު ނެގުމަށް މަޖިލީހުގެ ގަވާއިދު ބަދަލުކުރުމެވެ. އަދި އެމް.ޑީ.ޕީގެ ގިނަ މަޖިލިސް މެންބަރުންތަކެއް ކުއްލިއަކަށް ޕީ.އެން.ސީއާ ގުޅުމެވެ. ސަރުކާރުތައް ބަދަލުވުމާ އެކު ކުއްލިކުއްލިއަށް ސިޔާސަތުތަކާއި މަޝްރޫއުތައް ބަދަލުވުމެވެ. ރައްޔިތުންގެ ޚަޒާނާއަށް ލިބުނު ގެއްލުމެއް ވަރިހަމަ ގޮތެއްގައެވެ. ރައްޔިތުންނަށް އަބަދުވެސް ލިބެނީ ސިއްސައިގެންދާވަރުގެ ޚަބަރުތަކެވެ. އެހެންނަމަވެސް މިއީ ދިވެހި ސިޔާސީ މަސްރަހު ބައްޓަންވެފައިވާ ގޮތެވެ. ސިޔާސީ މި ފަދަ ބޮޑެތި ކަންކަމާ މެދު ވިސްނުމުން އަޅުގަނޑަށް އެ ކަންކަން ފަހުމް ވަނީ ނިޒާމުގައި ހުރި އިންތިޒާމުތަކެއްގެ ސަބަބުން ހިނގާ ކަންތައްތަކެއް ގޮތުގައެވެ. ސިޔާސީ ވާދަވެރިކަން އޮތް އަޅުގަނޑުމެންގެ ނިޒާމުގައި ހުރި މި އިންތިޒާމުތަކުގެ ސަބަބުން، ސިޔާސީ ގޮތުން ކުރި ހޯދުމަށް ވަރަށް [ރެޑިކަލް] ކަންތައްތަކެއް ކުރުމަށް މަޖުބޫރުވަނީއެވެ. މި ކަންކަމަކީ ކޮންމެ ފަހަރު ގާނޫނާ ހިލާފު ކަންތައްތަކެއްވެސް ނޫނެވެ. މި މައުލޫއަށް ބަހުސްކުރުމަށް އަޅުގަނޑު ވިސްނަނީ ނިޒާމީ އިންތިޒާމުތަކުގެ ތެރެއިންނެވެ. ވަކި ޚާއްސަ ކޮށް، ބަރުލަމާނީ-ރިޔާސީ ބަހުސުންނެވެ.</p>https://nahushal.com/read/presidential-system/02/Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000https://nahushal.com/read/presidential-system/02/<p>ބަރުލަމާނީ ރިޔާސީ ބަހުސަކީ ދޭތެރެއަކުން ދިވެހީންގެ ތެރޭގައި އުތުރިގަންނަ ބަހުސެކެވެ. މި ނަޒަރުން، ބަހުސްކުރުމުގައި ހުންނަ އުނިކަމަކީ، އެ ބަހުސަށް ހއްސަ، އޮއްޓަރު ހުރި ވާހަކަތައް ވަންހަނާވެފައި އޮތުމެވެ. މި ފޮތުގެ ބޭނުމަކީ، ބަރުލަމާނީ-ރިޔާސީ ބަހުސްގެ ނިޒާމީ ވާހަކަތަކެއް، ދިވެހި ސިޔާސީ މަސްރަހުގެ ސަގާފަތުން އޮޅުންވިލުވައިދިނުމެވެ.</p> <p>ގައުމުގެ ހިންގުމުގެ ނިޒާމެއް ތަރައްގީވަނީ އެ ގައުމެއްގެ ތާރީޚީ އަދި ސަގާފީ ހަޔާތުންނެވެ. މިއާ ޚިލާފަށް ބައެއް ހާލަތްތަކުގައި، އަދި ފަހުގެ ތާރީޚުގައި އިސްތިއުމާރު ނިމުމަށް ފަހު އުފެދުނު ގައުމުތަކުގެ ހިންގުމުގެ ނިޒާމަކީ އެކަށައެޅިފައިވާ ނިޒާމުތަކެވެ. ނިޒާމެއް އެކަށައެޅުމަކީ، ތާރީޚީ ގޮތުން ތަރައްގީވުމެއް ނެތި، ވަކިގޮތަކަށް ނިޒާމެއް ބައްޓަންކޮށް ގާނޫނުތަކުން އެކަން ތަންޒީމުކުރުމެވެ. ނިޒާމެއް އެކަށައެޅެނީ ގައުމުގެ ވަރަށް އަސާސީ ސިޔާސީ ބިނާތައް މުޅިންހެން ބަދަލުކުރެވިގެންނެވެ. މިސާލަކަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ 2008ގެ ގާނޫނުއަސާސީގައި، ގައުމުގެ ހިންގުމުގެ ނިޒާމު އެވަނީ އެކަށައެޅިފައެވެ. މިއީ ކުރިން ދިވެހިރާއްޖޭގައި ހިންގާފައިވާ ދައުލަތުގެ ހިންގުމުގެ ނިޒާމާ މުޅިން ތަފާތު ހިންގުމުގެ ނިޒާމެއް ތަންޒީމުކުރާ ގާނޫނުއަސާސީއެކެވެ. އެ ގާނޫނުއަސާސީއާ އެކު ވަރަށް ގިނަ އައު ސިޔާސީ ބިނާތައް ގާއިމުކުރެވުނެވެ. ރައްޔިތުންގެ ހައްގުތައް ތަންފީޒުކުރުމުގެ ނިޒާމެއް ކަނޑައެޅުމާއި، [ތިން ބާރު ވަކިވުމާއި]، ދައުލަތުގެ ބާރުތަކުގެ މައްޗަށް ފާރަވެރިވުމުގެ މުސްތަގިއްލު މުއައްސަސާތައް އުފަންކުރުން ހިމެނެއެވެ.</p>https://nahushal.com/read/presidential-system/03/Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000https://nahushal.com/read/presidential-system/03/<p>ރިޔާސީ-ބަރުލަމާނީ ތާރީޚަކީ ސިޔާސީ ވަރަށް ގިނަ އުސޫލުތަކެއްގެ ވެސް ތާރީޚެވެ؛ ވެރިކަން ހިންގުމުގައި ރައްޔިތުންގެ ބައިވެރިވުން އޮތުން ތަރައްގީވުމުގެ ތާރީޚެވެ؛ ވެރިކަމުގެ ބާރުތައް ހުދޫދޫކުރުމުގެ ތާރީޚެވެ؛ ސިޔާސީ ވާދަވެރިކަމުގެ ތާރީޚެވެ؛ މި ޒަމާނުގެ ބައްޓަމަށް މަދަނީ ދައުލަތް ތަރައްގީވުމުގެ ތާރީޚެވެ. އެހެންކަމުން، ދެ ނިޒާމު ތަރައްގީވުމާއި އެކަށައެޅުމުގައި ވެސް އެ ތާރީޚުތަކުގެ ދައުރާއި އަސަރު ބޮޑެވެ.</p> <p>ބަރުލަމާނީ-ރިޔާސީ ނިޒާމު ނިސްބަތްވާ ދެ ގައުމު ކަމަށްވާ އިނގިރޭސިވިލާތާއި އެމެރިކާގައި އެ ދެ ނިޒާމު އެކަށައެޅި، ބައްޓަންވުމުގައި އެ ދެ ގައުމުގައި ތާރީޚީ ގޮތުން ހިނގާފައިވާ ކަންކަމުގެ މައްޗަށް ރިއާޔަތްކޮށް، ބަހުސްކުރަންޖެހެއެވެ. މި މައުލޫގެ ދަށުން ބަހުސްކުރާނީ އިނގިރޭސިވިލާތުގައި ބަރުލަމާނި ނިޒާމު ތަރައްގީވެފައިވާ ގޮތާއި، އެމެރިކާގައި ރިޔާސީ ނިޒާމު އެކުލަވައިލެވި، ތަރައްގީވެފައިވާ ގޮތާ ބެހޭ ގޮތުންނެވެ.</p>https://nahushal.com/read/presidential-system/04/Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000https://nahushal.com/read/presidential-system/04/<p>އަޣުލަބިއްޔަތަކީ ގިނަ ބައެކެވެ. އިއްތިފާގަކީ އާންމުކޮށް އެންމެން އެއްބަސްވުމެވެ. ޑިމޮކްރަސީގެ ނިޒާމެއްގައި ސިޔާސަތު އެކަށައެޅުމުގައި މި ދެ ގޮތަށް ނިންމުންތައް ނިންމެއެވެ. ޑިމޮކްރަސީގެ ނިޒާމަކީ ރައްޔިތުން ބޭނުންވާ ގޮތަކަށް ނިންމުންތައް ނިންމުމުގެ ނިޒާމެވެ. ސަރުކާރާ ހަވާލުވެ، ސިޔާސަތު ކަނޑައަޅާ ފަރާތަކީ ރައްޔިތުންގެ މުމައްސިލެކެވެ. އިއްތިފާގީ ގޮތެއްގައި ސަރުކާރު އެކުލަވައިލައި ސިޔާސަތު ތަންފީޒުކުރުމާއި، އަޣުލަބިއްޔަތުގެ މައްޗަށް ބިނާވެ ސިޔާސީ ނިންމުންތައް ނިންމުމާ ދެމެދު ހުރި އެންމެ އަސާސީ ތަފާތަކީ، މި ދެ ނިޒާމުގެ ތެރެއިން ސިޔާސީ ރައްޔިތުންނަށް ސިޔާސީ ނިންމުންތަކުގައި ބައިވެރިވެވޭ ގޮތާއި މިންވަރެވެ.<sup id="fnref:1"><a href="#fn:1" class="footnote-ref" role="doc-noteref">1</a></sup></p> <p>އަޣުލަބިއްޔަތާއި އިއްތިފާގުގެ މައުލޫގައި ދެ ކަމެއްގެ މައްޗަށް ބިނާވެ ބަހުސްކުރެވިދާނެއެވެ. ފުރަތަމަ ކަމަކީ، މުމައްސިލު އައްޔަންކުރެވޭ ގޮތެވެ. އިނގިރޭސި ނިޒާމުގައި ވެސް، އަދި އެމެރިކާގެ ނިޒާމުގައި ވެސް މުމައްސިލަކު އައްޔަންކުރެވެނީ ރައްޔިތުންގެ ވޯޓަކުންނެވެ. ތަފާތަކީ، އިނގިރޭސި ނިޒާމުގެ ސަރުކާރު އެކުލަވައިލެވެނީ ނުސީދާ ވޯޓަކުންކަމަށް ވުމާއި، އެމެރިކާގެ ނިޒާމު، އުސޫލެއްގެ ގޮތުން ރައްޔިތުންގެ ވޯޓަކުން އިންތިޚާބުކުރުމެވެ. މި ދެ ގޮތަށް ބަލާއިރު ވެސް، ޑިމޮކްރަސީގެ ނިޒާމަކުން ހާސިލުކުރަން ބޭނުންވާ ކަންކަން ހާސިލުވެއެވެ. އެއީ ރައްޔިތުން ރުހޭ ބަޔަކު އައްޔަންކުރުމެވެ. މީގެ އިތުރުން، އިނގިރޭސި ނިޒާމުގައި ސަރުކާރެއް އައައްޔަންކުރުމަށް، ޕާލަމަންޓުގެ އަޣުލަބިއްޔަތު އެންމެ ޕާޓީއަކަށް ލިބުން ލާޒިމެއްނޫނެވެ. އަޣުލަބިއްޔަތު އެންމެ ޕާޓީއަކަށް ނުލިބުނު ނަމަވެސް، މައިނޯރިޓީ ސަރުކާރެއް ގޮތުގައި، އެހެން ޕާޓީތަކާ އެކު އޮންނަ ކޯލިޝަނެއްގެ ތެރެއިން ސަރުކާރެއް އެކުލަވައިލެވިދާނެއެވެ. އެހެންކަމުން، އަޣުލަބިއްޔަތުގެ ތެރެއިން ސަރުކާރެއް އެކުލަވައިލުން ލާޒިމުވުމުގެ ބަދަލުގައި، އިއްތިފާގުގެ މައްޗަށް ބިނާވެގެން ވެސް ސަރުކާރެއް އެކުލަވައިލެވެއެވެ. އިއްތިފާގުގެ މައްޗަށް ބިނާވެ ސަރުކާރެއް އެކުލަވައިލުމުގެ ނަތީޖާއަކީ، ސިޔާސީ މަސްރަހުގެ އޮއިވަރަށް ބަލާއިރު، ގިނަ ބައެއްގެ ހިއްސާވުމާއި ބައިވެރިވުން އެ ސަރުކާރެއްގައި އޮތުމެވެ. މިއީ ޔަގީނުން ވެސް ސިޔާސީ ދުޅަހެޔޮ ކަމެކެވެ. ރިޔާސީ ނިޒާމުގައި ސަރުކާރެއް އެކުލަވައިލުމުގެ ބަދަލުގައި، ސަރުކާރެއް އައްޔަންކުރެވެނީ ރައްޔިތުންގެ ވޯޓަކުން އިންތިޚާބުކޮށްގެންނެވެ. މިއީ ހަމައެކަނި އަޣުލަބިއްޔަތުގެ މައްޗަށް ބިނާވެފައި އޮންނަ ކަމެކެވެ. މާނައަކީ އެއްބަޔަކު އިންތިޚާބުން މޮޅު ލިބުމަކީ އަނެއް ބަޔަކު ބަލިވުންކަމުގައިވުމެވެ (ޒީރޯ-ސަމް). މިކަމުގެ ނަތީޖާއަކީ ސިޔާސީ ވާދަވެރިކަމަށް ވުރެ ބޮޑަށް، ސިޔާސީ ހަތުރުވެރިކަން އުފެދި، ސިޔާސީ މަސްރަހު ދެ ބަޔަކަށް އަބަދުވެސް ބައިވެފައި އޮތުމެވެ.</p>https://nahushal.com/read/presidential-system/05/Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000https://nahushal.com/read/presidential-system/05/<p>ދުސްތޫރީ މަފްހޫމުތަކުގެ ތެރެއިން އެންމެ މަގުބޫލު މަފްހޫމަކީ ތިން ބާރު ވަކިވުމެވެ. ދައުލަތެއްގެ ނިޒާމު ޑިމޮކްރަސީގެ ނިޒާމަކަށް ފުރޮޅޭ ހިނދު، އެ ނިޒާމު އެކުލަވައިލުމުގައި ވެސް އެންމެ އާންމު ވާހަކައަކީ ދައުލަތުގެ ބާރުތައް ވަކިކުރުމެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގައި ވެސް 2008ގެ ކުރީގެ ނިޒާމީ ބަހުސްތަކުގައި ކަން ހިނގާފައިވަނީ އެ ފަދައިންނެވެ. ދައުލަތުގެ ބާރުތައް ވަކިކުރުމުގެ ފަހުގެ ބަހުސްތަކުގެ އަމާޒަކީ ހުދުމުޚުތާރުކަން ނިމުމަކަށްގެނައުމުވެ. ބަރުލަމާނީ ނިޒާމާ ބެހޭ ގޮތުން ދެކެވޭ ވާހަކައިގައި، އެ ނިޒާމު ކަމުނުދާކަމަށް ދެއްކޭ އެއް ނުކުތާއަކީ އެ ނިޒާމުގައި ބާރުތައް އެއްވެފައިވާކަމަށް ފާހަގަކުރާ ނުކުތާއެވެ.</p> <p>1600ބާރުތައް ވަކިކުރުމާ ބެހޭ ގޮތުން 1600ގެ ފަހުކޮޅުގެ އަހަރުތަކުގައި، އިނގިރޭސީ ފަލްސަފާވެރިޔާ ޖޯން ލޯކު ލިޔެފައިވެއެވެ. ލޯކުގެ ސިޔާސީ ފަލްސަފާތަކާއި ގާނޫނީ ފަލްސަފާތަކުގެ މައިގަނޑު ނުކުތާއަކީ ސަރުކާރަށް ލިބިފައިވާ ބާރުތަކުގެ ނާޖާއިޒު ފައިދާނަގައި، މީހުންގެ މުދަލަށް އަރައިގަންނާނެތީ، މީހުންގެ އަމިއްލަ މުދާ ހިމާޔަތްކުރުމެވެ. ލޯކުގެ ވިސްނުމުގައި، ބާރުތައް ބައިތަކަށް ބަހައިލެވިއްޖެނަމަ، ހުދުމުޚުތާރުކަން ނިމުމަކަށް އަންނާނެއެވެ. އަދި އެކަމުގެ ސަބަބުން މީހުންގެ އަމިއްލަ މުދަލަށް ދައުލަތުން އަރައިގަތުން ވެސް ނިމުމަކަށް އަންނާނެއެވެ. 1689ވަނަ އަހަރު ޖޯން ލޯކު ލިޔެފައިވާ، [ސެކަންޑް ޓްރިޓީޒް އޮފް ގަވަންމެންޓް] ގައި ތަންފީޒީ ބާރާއި، ގާނޫނު ހެދުމުގެ ބާރު ވަކިކުރުމަށް ބާރުއަޅަފައިވެއެވެ. ލޯކުގެ ޒަމާނުގައި އިނގިރޭސި ސިޔާސީ މަސްރަހު އޮތީ ވަރަށް ވެސް ހަލަބޮލިކޮށެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި 1642 އިން 1651 ހިނގި އިނގިރޭސި ދާޚިލީ ހަނގުރާމައާއި، 1653 އިން 1658ވަނަ އަހަރަށް ދެމިގެންދިޔަ ކްރޮމްވެލްގެ އަސްކަރީ ހުދުމުޚުތާރު ވެރިކަމާއި، 1688ވަނަ އަހަރުގެ ގްލޯރިއަސް ރިވޮލިއުޝަން ހިމެނެއެވެ. މި އިން ކޮންމެ ހަނގުރާމައެއް ވެސް ނުވަތަ ހަމަނުޖެހުމެއް ވެސް ހިނގާފައިވަނީ ރަސްގެފާނާއި ޕާލަމަންޓާ ދެމެދު އޮންނަ އަރާރުމެއްގެ ތެރެއިންނެވެ؛ ޕާލަމަންޓުގެ ބާރު ކުޑަކޮށް، ރަސްކަމުގެ ބާރު ފުޅާކުރުމަށް އެ އިރެއްގައި ހުންނަ ރަސްކަލަކު ބޭނުންވުމެވެ. މި ދުވަސްވަރަކީ ހަގީގީ މާނައިގައި ޕާލަމަންޓުގެ ބާރުވެރިކަމެއް ނެތް ނަމަވެސް، ޕާލަމަންޓަށް ބާރުތައް ލިބެމުން ދިޔަ ދުވަސްވަރެކެވެ. އެ ދުވަސްވަރު ޕާލަމަންޓަށް ކަނޑައެޅިގެން ލިބިގެންވި ބާރުވެރިކަމަކީ، ޕާލަމަންޓުގެ ރުހުމެއް ނެތި ޓެކްސް ނުނެގުމެވެ. ނަމަވެސް، ރަސްކަމާއި ޕާލަމަންޓާ ދެމެދު އުފެދުނު އެންމެ ބޮޑު އަރައިރުމަކީ ޕާލަމަންޓުގެ ރުހުމާނުލައި ރަސްކަމުން ޓެކްސްތައް ނަގަން ފެށުމެވެ. މި ފަދަ ދަނޑިވަޅެއްގައި، ސިޔާސީ އިސްލާހީ ފިޔަވަޅުތަކާ މެދު ވިސްނާ މުފައްކިރެއްގެ އަތްމަތީ މަފްހޫމަކަށް ވާނީ، ރަސްކަމުގެ ބާރުތައް ހަނިކުރުމުގެ މޮޑެލެއް އެކުލަވައިލުމެވެ. އަދި އެ ބާރުތައް އެހެން ދިމާދިމާއަށް ބައިކުރުމެވެ. ލޯކުގެ ފިކުރަކީ މިއީއެވެ. ލޯކު ފަލްސަފާވެރިއަކަށް ހެދީ އޭނާ ދިރިއުޅެން ޖެހުނު ޒަމާނެވެ. ލޯކުގެ ފަލްސަފާގައި ތިން ބާރު ވަކިކުރެވިފައިވާ ނިޒާމެއް ހިންގުމުގެ މޮޑެލެއް ތަފުސީލުކޮށްދީފައެއް ނުވެއެވެ. ހަމައެނި ބަޔާންކުރެވިފައިވަނީ ބާރުތައް ވަކިކުރަންޖެހޭ ކަމެވެ.</p>https://nahushal.com/read/presidential-system/06/Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000https://nahushal.com/read/presidential-system/06/<p>ދިވެހި ސިޔާސީ މަސްރަހަށް ބަރުލަމާނީ-ރިޔާސީ ބަހުސް ތައާރަފުވެފައިވަނީ ތާރީޚީ ގޮތުން މުހިންމު ހިނދުކޮޅެއްގައެވެ. އެއީ ދިގު ވެރިކަމަކާ (ރެޖީމްގެ މާނައިގައި) ދެކޮޅަށް ރައްޔިތުންގެ ތެރެއިން ގިނަ ބަޔަކު ނިކުމެ، އެ ވެރިކަން ނިމުމަކަށް ގެނައުމުގެ މަސައްކަތްތަކެއް ކުރި ދުވަސްވަރެއްގައެވެ. އެ މަސައްކަތުގެ ތެރެއިން އެންމެ މުހިންމު މަސައްކަތަކީ ވެރިކަމުގައި ހުރި މީހަކު ވެރިކަމުން ދުރުކުރުމަށް ވުރެ، އެ މުޅި [ރެޖީމް] ބަދަލުކޮށް، އިސްލާހީ ފިޔަވަޅުތަކެއް އެޅުމެވެ؛ ޑިމޮކްރަސީގެ އުސޫލުތަކަށް ނިޒާމު ބަދަލުކުރުމެވެ. އެހެންނަމަވެސް، ދިގު ވެރިކަމަކާ ދެކޮޅަށް ރައްޔިތުންގެ ތެރެއިން ގިނަ ބަޔަކު ނިކުމެ، އެ ވެރިކަން ނިމުމަކަށް ގެނައުމަށް ކުރާ މަސައްކަތުގެ އަސަރު ނިޒާމު އެކުލަވައިލުމަށް ކުރާނެ ކަމީ ޝައްކެއް އޮތް ކަމެއް ނޫނެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގައި ނިޒާމު އިސްލާހުކުރުމުގެ މަސައްކަތް ކުރެވުނު އިރު، ދިގު މުއްދަތެއްގައި ވެރިކަމުގައި ހުންނެވި ރައީސް މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމުގެ ވެރިކަން ނިމުމަކަށް ގެނައުމުގެ ނުވަތަ ވެރިކަމުން [ބޭލުމުގެ] ޖޯޝު ވެސް އޮތީ އާލާވެފައެވެ. އެހެންކަމުން، ނިޒާމު އެކަށައެޅުމުގައި، މައިގަނޑު ދެ ޕާޓީ ކަމުގައިވާ އެމް.ޑީ.ޕީ އާއި ޑީ.އާރު.ޕީގެ ނިޒާމީ އިޚުތިޔާރު ވެސް މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި ބިނާވެފައިވަނީ، އޭގެ ޒާތުގައި ހިންގުމުގެ ނިޒާމެއް ކަނޑައެޅުމަށް ވުރެ، ވެރިކަން ބަދަލުކުރުމާއި ނުކުރުމުގެ މައްޗަށެވެ. ވެރިކަން ދެމެހެއްޓުމަށް މަގުފަހި ވާނެކަމަށް ޑީ.އާރު.ޕީއަށް ފެނުނީ ރިޔާސީ ނިޒާމަކުންނެވެ؛ ވެރިކަން ބަދަލުކުރުކުރެވޭނެ ކަމަށް އެމް.ޑީ.ޕީއަށް ފެނުނީ ބަރުލަމާނީ ނިޒާމަކުންނެވެ.</p>https://nahushal.com/read/presidential-system/07/Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000https://nahushal.com/read/presidential-system/07/<p>ތާރަފުގައި ބަޔާންކުރެވުނު ފަދައިން، ރިޔާސީ ނިޒާމާއި ބަރުލަމާނީ ނިޒާމަކީ ކަނޑައެޅިފައިވާ ނިޒާމުތަކަކަށްވުރެ ބޮޑަށް އާންމު މަފްހޫމުތަކެކެވެ. ދިވެހީން ހިންގުމުގެ ވަކި ނިޒާމެއް އިހުތިޔާރުކުރުމަށް ނިޒާމީ އިންތިޚާބަށް ކުރެވުނު ކެމްޕޭނުތަކާއި ބަހުސްތަކުގައި މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި ވާހަކަދެކެވުނީ ތިން ބާރު ވަކިވުމާއި އެއްވުމާ ބެހޭ ގޮތުންނެވެ. ގިނަ ރައްޔިތުންނަށް ނިޒާމީ ބަހުސްގެ ތެރެއިން ދޭހަވި ދޭހަވުމަކީ މިއީ ކަމަށްވުން ވެސް އެކަށީގެންވެއެވެ. މިއީ މުޅިއަކުން ވެސް ގޯސްތަޖުރިބާއެއްކަމުގައި ކަނޑައެޅުމަކީ ވެސް އިންސާފަކަށް ނުވާނެއެވެ. ސަބަބަކީ ދެ ނިޒާމުން ހާސިލުކުރަން ބޭނުންވާ ލަނޑުދަނޑި ހާސިލުވުމުގެ މަގަކީ ތިން ބާރު ވަކިވުމާއި އެއްވުމުގެ ތެރެއިން ކަމުގައި ވާތީއެވެ. ނަމަވެސް، ބާރުތައް ވަކިވުމަކީ ދެ ނިޒާމު މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި އަޅައިބެލުމަށް އިންސާފުވެރި ގޮތެއް ވެސް ނޫނެވެ. ބަރުލަމާނީ ނިޒާމަށް ފާޑުކިޔުމުގައި، އެ ނިޒާމުގައި ތަންފީޒީ ބާރާއި ގާނޫނު ހެދުމުގެ ބާރު އެއްވެފައިވާތީ އެކަން ކުށްވެރިއެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ. ސަބަބަކީ، ބަރުލަމާނީ ނިޒާމު ބަރުލަމާނީ ނިޒާމަކަށް ވަނީ އެ ދެ ބާރު ވަކިން ބޮޑަށް ގުޅިފައިވާތީއެވެ. ރިޔާސީ ނިޒާމަށް ބަހުސްހުކުރުމާ މެދު ހަމަ މި ފަދައެވެ.</p>https://nahushal.com/read/presidential-system/08/Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000https://nahushal.com/read/presidential-system/08/<p>2008ގެ ގާނޫނުއަސާސީގެ ފަހުން ބޭއްވި އެއްވެސް ރިޔާސީ އިންތިޚާބެއްގައި އެއްވެސް ކެންޑިޑޭޓަކަށް ފުރަތަމަ ބުރުން އަޣުލަބިއްޔަތު ލިބިފައެއް ނުވެއެވެ. 2008ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގެ ފުރަތަމަ ބުރުގައި އެންމެ ގިނައިން ވޯޓު ލިބުނު ކެނޑިޑޭޓަށް ލިބިފައިވަނީ 40.63 އިންސައްތައެވެ. 2013ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި އެންމެ ގިނައިން ވޯޓު ލިބުނު ކެނޑިޑޭޓަށް ލިބިފައިވަނީ 46.93 އިންސައްތައެވެ. 2018ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގެ ފުރަތަމަ ބުރުގެ އެންމެ ގިނައިން ވޯޓު ލިބުނު ކެންޑިޑޭޓަށް ލިބިފައިވަނީ 45.45 އިންސައްތައެވެ. 2023ގެ އިންތިޚާބުގައި އެންމެ ގިނައިން ވޯޓު ލިބުނު ކެންޑިޑޭޓަށް ލިބިފައިވަނީ 46.06 އިންސައްތައެވެ. ކޮންމެ އިންތިޚާބެއްގައި ވެސް ބާކީ ވޯޓުތައް އޮންނަނީ ފުރަތަމަ ބުރުގައި ބައިވެރިވި އެހެނިހެން ކެނޑިޑޭޓުންނަށް ބަހާލެވިފައެވެ. ނަތީޖާއަކީ ކެންޑިޑޭޓަކަށް ކޮންމެހެންވެސް އަޣުލަބިއްޔަތު އޮންނަންޖެހޭތީވެ، އިންތިޚާބުގެ ދެވަނަ ބުރެއް ބާއްވައި، އެކަކަށް އަޣުލަބިއްޔަތު ދިނުމެވެ. ދެވަނަ ބުރުން ވަކި ކެންޑިޑޭޓެއް އަޣުލަބިއްޔަތު ހޯދުމަށް ވޯޓަށް އެހޭ އިރު، ގިނަ ރައްޔިތުންތަކެއްގެ ހަގީގީ އިހުތިޔާރާ އެއްގޮތަށް ވޯޓު ދިނުމުގެ ފުރުސަތެއް ނޯވެއެވެ. ފާހަގަކުރެވޭ ކަމަކީ، 2008 އިން ފެށިގެން ރައީސްކަން ކުރި އެއްވެސް ރައީސަކަށް ދެވަނަ ދައުރެއް ކާމިޔާބުކުރެވިފައި ނުވުމެވެ. ރައްޔިތުން އަބަދުވެސް ބަދަލަކަށް ވޯޓު ދީފައިވުމެވެ. ބަދަލަކަށް ވޯޓު ދިނުމުގެ މައިގަނޑު ސަބަބަކީ އަޣުލަބިއްޔަތުގެ މައްޗަށް އިންތިޚާބު ބިނާވެފައިވުމުން ސިޔާސީ މަސްރަހުގެ ވާދަވެރިކަން ދެ ބަޔަކަށް ބެހިފައިވުމެވެ. ދެ ބަޔަކަށް ބެހިފައިވުމުގެ ނަތީޖާއަކީ، އަބަދުވެސް ސަރުކާރުގައި ތިބޭ ބަޔަކާއި، އެ ބަޔަކާ އިދިކޮޅު ހަރަކާތެއް އޮތުމެވެ. އަދި އިސްލާހުގެ ބަދަލުގައި، ވާދަވެރިކަމުގެ އަމާޒަކަށް އަބަދުވެސް ބަދަލުކުރުން ވެފައި އޮތުމެވެ.</p>https://nahushal.com/read/presidential-system/09/Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000https://nahushal.com/read/presidential-system/09/<p>2008ގެ ގާނޫނުއަސާސީއަށް މަގުފަހިވެ، އެ ގާނޫނުއަސާސީ އެކުލަވައިލެވުމަކީ އެމެރިކާގެ ސިޔާސީ ޢިލްމުވެރިޔާ، ފްރާންސިސް ފުކުޔަމާގެ ބަހުންނަމަ، ހެޔޮވެރިކަމެއް ޤާއިމުކުރުމަށް މެދުވެރިވި &ldquo;މަގުވަރެވެ.] ފްރާންސިސް ފުކުޔަމާ ބަޔާންކުރާ ގޮތުގައި ގައުމުތަކުގެ ނިޒާމުތައް އިސްލާހުވެ، ހެޔޮވެރިކަމެއް ޤާއިމުކުރުމަށް ވަކި ކަންތައްތަކެއް ފުރިހަމަވާންޖެހެއެވެ. އެކަންކަމަކީ ރައްޔިތުން ސިޔާސީ ގޮތުން ހަރަކާތްތެރިކުރުވާ ކަންކަމެވެ. ރައްޔިތުން ސިޔާސީ ގޮތުން ހަރަކާތްތެރިވުމަކީ ފުކުޔަމާ ބަޔާންކުރާ ގޮތުގައި، އިޖުތިމާއީ އަދި ސިޔާސީ ހާލަތުތައް ބަދަލުވުމުގެ ސަބަބުން، ރައްޔިތުން ސިޔާސީ ގޮތުން ހޭވެރިކަންވެ، ހަރަކާތްތެރިވެ، ޖަމާއީ ހަރަކާތްތަކުގެ ގޮތުގައި ހަރަކާތްތެރިވުމެވެ.<sup id="fnref:1"><a href="#fn:1" class="footnote-ref" role="doc-noteref">1</a></sup> މި ބީދައިން ރައްޔިތުން ހަރަކާތްތެރިވެ، ނިޒާމު އިސްލާހުކުރުމުގެ ވަކި މަގުވަރެއް ވެއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސިޔާސީ ތަރައްގީގެ މަގުވަރަކީ ޒަމާނުއްސުރެ ދިވެހި ސިޔާސީ މަސްރަހުގައި އޮންނަ ވާދަވެރިކަމެކެވެ. ވަރަށް ފަހަކާ ޖެހެންދެން މި ވާދަވެރިކަމުގައި ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ މާބޮޑު ބައިވެރިވުމެއް ނެތްނަމަވެސް، ވާދަވެރިކަމުގެ ސަބަބުން ހައްގުތައް ލިބިދީ، ވެރިކަމުގެ ބާރުތައް ހަނިވެ، އަދި ޒިންމާދާރުކުރުމުގެ އިޖުރާއާތުތައް އުފަންވެފައިވެއެވެ. އެ ގޮތުން، އެންމެ ފުރަތަމަ ގާނޫނުއަސާސީ އުފަންވުމުގައި ވެސް އޮތީ &ldquo;ކޮއިލުތެރޭގެ] ވާދަވެރިކަމެކެވެ. އެ ގާނޫނުއަސާސީއާއި ރައްޔިތުންނާ މާބޮޑު ގުޅުމެއް ނެތް ނަމަވެސް، އެ ގާނޫނުއަސާސީގެ ސަބަބުން ރައްޔިތުންގެ ހައްގުތަކެއް ކަނޑައެޅި، ވެރިކަމުގެ ބާރުތައް ހުދޫދުކުރެވި، ވެރިކަން ހިންގުން ގާނޫނުގައި ބަނދެލެވުނެވެ. އެއަށް ފަހު ޒަމާނަކުން ޒަމާނަކުން ދިވެހި ގާނޫނީ ހަޔާތް އެކި ގޮތްގޮތަށް ފުރޮޅި ބަދަލުވެފައި ވެއެވެ.</p>https://nahushal.com/read/presidential-system/10/Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000https://nahushal.com/read/presidential-system/10/<p>ސިޔާސީ މަސްރަހުގެ ޕާޓީތަކުގެ ދައުރަކީ މުހިންމު ދައުރެކެވެ. ސިޔާސީ ޕާޓީތަކުގެ ބޭނުމަކީ ރައްޔިތުން ސިޔާސީ ގޮތުން ހަރަކާތްތެރި ކުރުވުމެވެ. އެއީ ޖަމާއީ ގޮތެއްގައި އަޑު އުފުލުމާއި، ޖަމާއީ މަސްލަހަތުތައް ނެގެހެއްޓުމުގެ ވަސީލަތެއް ގޮތުގައެވެ. ރާއްޖޭގެ ސިޔާސީ ޕާޓީތަކަށް ބަލާއިރު، އިޖުތިމާއީ ގޮތުންނާއި އިގުތިސާދީ ގޮތުން ކަނޑައެޅިގެން ވަކި ފިކުރެއްގެ ސިޔާސަތުތަކެއް ލިބިގެންވާ ޕާޓީތަކެއް ވާކަމަށް ބަޔާންކުރުމަކީ އުނދަގޫ ކަމެކެވެ. މިކަން ދެނެގަތުމަށް ޕާޓީތަކުގެ މެނިފެސްޓޯތަކާއި، އެ ޕާޓީތަކަށް ސިޔާސަތު ކަނޑައެޅުމުގެ ބާރުވެރިކަން ލިބިގެންވާ އިރު ސިޔާސަތުތައް ބައްޓަންވާ ގޮތް ތަހުލީލުކުރަންޖެހެއެވެ. މިހާތަނަށް ޕާޓީގެ ހަރަކާތްތެރިކަން ފެނިފައިވަނީ އިދިކޮޅު ހަރަކާތެއް ގޮތުގައި، ބަދަލަކަށް މަސައްކަތްކުރާ ހަރަކާތެއް ގޮތުގައެވެ. ސިޔާސަތުތަކަކަށް ވުރެ ބޮޑަށް މަޝްރޫއުތަކެއްގެ ޕާޓީތަކެއް ގޮތުގައެވެ. އެހެން ނަމަވެސް، ސިޔާސީ ޕާޓީތައް ދިވެހި ސިޔާސީ މަސްރަހުގައި އަދާކުރާ ދައުރަކީ ވަރަށް މުހިންމު، ބޭނުންތެރި ދައުރެކެވެ. އެހެންކަމުން، ސިޔާސީ ޕާޓީތަކުގެ ދައުރު ފުޅާކޮށް، ޕާޓީތައް ހަރުދަނާކުރަންޖެހެއެވެ.</p>https://nahushal.com/read/presidential-system/11/Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000https://nahushal.com/read/presidential-system/11/<p>ގާނޫނުއަސާސީއެއްގެ ބޭނުމަކީ ނިޒާމެއް ކަނޑައެޅިގެންވާ ގޮތެއްގައި ހިންގުމެވެ. ގާނޫނުއަސާސީގެ އެންމެ މުހިންމު މަސައްކަތަކީ ކަންތައްތަކެއް ޔަގީންކޮށްދިނުމެވެ. ނިޒާމުން ކަމެއް ގެރެންޓީކޮށްދިނުމެވެ. ގާނޫނުއަސާސީން ގެނެވިފައިވާ ރިޔާސީ ނިޒާމުގެ ސަބަބުން، ގައުމުގެ ސިޔާސީ މަސްރަހު ހިނގަމުންދަނީ ބުރެއްގައި، ދެ އޮއިވަރެއްގެ މެދުގައެވެ. ބުރެއްގެ ތެރޭގައި މި ދެ އޮއިވަރު ބަދަލުވާ ކޮންމެ ފަހަރަކު ދައުލަތުގެ މުހިންމު މުއައްސަސާތަކާއި، މާލިއްޔަތާއި، ޚަރަދުތަކާއި، ސިޔާސަތުތަކާއި، މަޝްރޫއުތަކަށް ބޮޑެތި ލޮޅުންތަކެއް އާދެއެވެ. އެއްވެސް ކަމެއްގައި، ޚާރިޖީ ސިޔާސަތު ވިޔަސް، ދެމެހެއްޓެނިވި ހިންގުމަކީ އުނދަގޫ ކަމެކެވެ.</p> <p>ދިވެހި ސިޔާސީ މަސްރަހުގައި އޮތް ހުދުމުޚުތާރުކަމާ މެދު ވިސްނާ އިރު، 2008ގެ ފަހުން ހުދުމުޚުތާރުކަން ނިމުމަކަށް އައިސްފައިވާ ކަމަށް ދުށުމަކީ ސިޔާސީ ވިސްނުމަކުން ގޯހެކެވެ. ސިޔާސީ ވާދަވެރިކަން ނެތުމާއި، އެއްވެސް ގާނޫނީ ހުއްޖަތެއްނެތި މީހުން ހައްޔަރުކުރުމާއި، ޚިޔާލުފާޅުކުރުމުގެ މިނިވަންކަން ނެތުމަކީ ހުދުމުޚުތާރު ވެރިކަމެއްގެ ހަމައެކަނި ސިފަތަކެއް ނޫނެވެ. ހުދުމުޚުތާރުކަމަކީ ވަކި މީހަކަށް ލިބިފައި އޮންނަ ހުދޫދެއް ނެތް ބާރުވެރިކަމަކުން ވެރިކަން ހިގުމަކީވެސް ހުދުމުޚުތާރުނިޒާމެކެވެ؛ ތިމާއަށް ފެންނަ ގޮތަކަށް ވެރިކަން ހިންގުމުގެ ނިޒާމެވެ. ސިޔާސީ ވާދަވެރިކަން ނެތުމާއި، އެއްވެސް ގާނޫނީ ހުއްޖަތެއްނެތި މީހުން ހައްޔަރުކުރުމާއި، ޚިޔާލުފާޅުކުރުމުގެ މިނިވަންކަން ނެތުމަކީ ހުދުމުޚުތާރުކަމުގެ ސަބަބުން އިންސާނީ ހައްގުތަކުގެ މަންހަޖަށް ލިބޭ ގެއްލުމެވެ. އޭގެ އިތުރަށް، އިދާރީ ހިންގުމުގައި އޮންނަ ހުދުމުޚުތާރުކަމަކީ ވެސް ހުދުމުޚުތާރުކަމުގެ އަސާސީ މާނައިގައި ހިމެނޭ ހުދުމުޚުތާރުކަމެވެ.</p>https://nahushal.com/read/presidential-system/12/Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000https://nahushal.com/read/presidential-system/12/<p>ރައްޔިތުންގެ މަޖިލިސް، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ގާނޫނީ ޙަޔާތް، 1981. 11.</p> <p>އަޙުހްމަދު ޢަލާ ދީދީ، ރާއްޖޭގެ ކުލަގަދަ ސިޔާސީ ތާރީޚުން ހާދިސާއެއް: އުތީމު ދަރިކޮޅުގެ ނިމުން (ދެވަނަ ބައި)، ޢަދަދު 2025.</p> <p><a href="https://adhadhu.com/article/66974">https://adhadhu.com/article/66974</a></p> <p>ޢަބްދުﷲ ސަޢީދު، ތާރީޚުގެ ތެރެއިން ދިވެހި ވެރިކަމުގެ ނިޒާމު، 2025.</p> <p><a href="https://abdullasaeed.com/2927./">https://abdullasaeed.com/2927./</a></p> <p>މުޙައްމަދު އިސްމާޢީލް ދީދީ، މޯޓަރުބޯޓުގެ ގަޑުބަޑު (ނޮވެލްޓީ ޕްރިންޓާރސް އެންޑް ޕަބްލިޝާރޒް، 2003).</p> <p>މުހަންމަދު ނަޝީދު، ދެރަދުން: އިންޑިއާ ކަނޑުގައި ދިވެހީން 1900-1800.</p> <p>މުޙައްމަދު އިސްމާޢޢީލް ދީދީ، ދޮންތުއްތުކަލާގެ ބައްޕަގެ ހަނދާން (މާލެ؛ ނޮވެލްޓީ ޕްރިންޓާރަސް އެންޑް ޕަބްލިޝާރޒް، 1961).</p> <p>ޢަބްދުލްޙަކީމުމް ޙުސައިން މަނިކު، ބޮޑުހުޅުގެ ތާރީޚު (މާލެ؛ ނޮވެލްޓީ ޕްރިންޓާރަސް އެންޑް ޕަބްލިޝާރޒް، ޗާޕު 1998).</p>